Građani Islanda danas izlaze na referendum na kojem odlučuju da li njihova zemlja treba ponovo da otvori pregovore o pristupanju Evropskoj uniji. Iako se ne glasa direktno o članstvu u Uniji, odluka bi mogla označiti veliki zaokret u politici Rejkjavika i otvoriti novo poglavlje odnosa Islanda i Brisela.
Pitanje je podijelilo javnost. Pristalice ponovnog pokretanja pregovora kao glavne argumente navode ekonomsku stabilnost, veći uticaj na evropske odluke i jačanje bezbjednosti u vremenu pojačanih geopolitičkih tenzija. Protivnici, međutim, upozoravaju da bi približavanje EU moglo ograničiti slobodu Islanda da samostalno odlučuje o važnim pitanjima, posebno u oblastima ribarstva, poljoprivrede i upravljanja prirodnim resursima.
Prema istraživanju javnog mnjenja koje je objavio „Galup“, protivnici ponovnog otvaranja pregovora trenutno imaju tijesnu prednost. To predstavlja promjenu u odnosu na ranija istraživanja i pokazuje koliko je pitanje evropskih integracija ponovo postalo neizvjesno u ovoj sjevernoatlantskoj državi.
Važno je naglasiti da eventualno „da“ na današnjem referendumu ne bi automatski značilo ulazak Islanda u Evropsku uniju. Građani bi se sada izjasnili samo o tome da li žele da njihova država ponovo sjedne za pregovarački sto sa Briselom. Tek nakon što bi bili poznati uslovi eventualnog članstva, bilo bi potrebno održati novo glasanje na kojem bi Islanđani odlučivali da li te uslove prihvataju.
Island je zahtjev za članstvo u EU podnio 2009. godine, u jeku teške finansijske krize koja je pogodila zemlju. Pregovori su počeli ubrzo nakon toga, ali su 2013. godine praktično zaustavljeni nakon promjene vlasti i dolaska političkih snaga koje su bile protiv članstva u Uniji.
Tokom narednih godina pitanje članstva uglavnom je bilo u drugom planu, ali su promjene u Evropi ponovo pokrenule raspravu. Rast troškova života, posljedice rata u Ukrajini i sve izraženija bezbjednosna neizvjesnost naveli su dio stanovništva da ponovo razmatra prednosti bližeg povezivanja sa evropskim blokom.
Island već ima veoma bliske odnose sa Evropskom unijom. Član je Evropskog ekonomskog prostora, što mu omogućava pristup jedinstvenom evropskom tržištu, a dio evropskog zakonodavstva već primjenjuje. Takođe je član Šengenskog prostora, iako nije član EU.
Upravo zbog toga pristalice članstva smatraju da bi ulazak u Uniju donio dodatnu političku težinu. Island bi dobio direktno mjesto u institucijama EU i mogućnost da učestvuje u donošenju odluka koje već sada imaju veliki uticaj na njegovu ekonomiju.
Sa druge strane, pitanje ribarstva predstavlja jednu od najvećih prepreka. Kontrola nad bogatim ribolovnim područjima decenijama je jedan od temelja islandskog ekonomskog i političkog suvereniteta. Protivnici članstva strahuju da bi ulazak u EU mogao ograničiti mogućnost Rejkjavika da samostalno upravlja ribljim resursima.
Poseban značaj referendumu daje i njegova geostrateška dimenzija. Island se nalazi u sjevernom Atlantiku, između Sjeverne Amerike i Evrope, i ima važan položaj za bezbjednost sjevernog Atlantika. Član je NATO-a, ali nema stalnu vojsku. U novim evropskim bezbjednosnim okolnostima njegov strateški značaj dodatno je porastao.
U Briselu zato pažljivo prate ishod glasanja. Eventualni povratak Islanda pregovorima bio bi relativno složen, ali bi istovremeno Unija dobila kandidata koji je već duboko povezan sa evropskim ekonomskim i pravnim sistemom.
Ishod islandskog referenduma mogao bi imati i širi politički značaj. Ukoliko Rejkjavik ponovo pokrene proces pristupanja, to bi pokazalo da se i zemlje koje su ranije odustale od evropskih integracija ponovo okreću Briselu zbog promijenjenih ekonomskih i bezbjednosnih okolnosti. Takva dinamika mogla bi biti značajna i za zemlje Zapadnog Balkana, koje godinama čekaju napredak u sopstvenom procesu evropskih integracija.
Današnje glasanje zato nije samo odluka o nastavku jednog starog pregovaračkog procesa. Ono je i test raspoloženja islandskog društva prema Evropskoj uniji i pitanje kakvu poziciju ova sjevernoatlantska država želi da zauzme u novoj evropskoj političkoj i bezbjednosnoj stvarnosti.
