Evropska unija je prije dvije godine usvojila jedan od najambicioznijih regulatornih okvira za vještačku inteligenciju na svijetu, ali njegova primjena pokazuje i slabost koja bi mogla biti posebno važna za građane – države članice ne napreduju istim tempom u uspostavljanju nacionalnih tijela koja treba da nadziru primjenu pravila i kažnjavaju kršenja.
Zakon EU o vještačkoj inteligenciji, poznat kao AI Act, stupio je na snagu 1. avgusta 2024. godine. Za razliku od klasične direktive, riječ je o uredbi koja se direktno primjenjuje u državama članicama, ali je za njeno praktično sprovođenje potrebno da svaka država uspostavi vlastitu institucionalnu strukturu, odredi nadležna tijela i propiše sistem sankcija. Evropska komisija je predvidjela da države članice do 2. avgusta 2025. godine odrede najmanje jedno tijelo za nadzor tržišta i nacionalnu kontakt tačku.
Upravo je taj rok u brojnim državama prošao bez potpunog uspostavljanja sistema. Euractiv je početkom 2026. godine upozorio da veliki broj članica još nije formalno odredio nacionalna tijela zadužena za sprovođenje AI Acta, što otežava primjenu evropskih pravila na nacionalnom nivou.
Situacija je, međutim, u međuvremenu počela da se mijenja i slika više nije ista kao 2025. godine. Rumunija je, na primjer, napravila korak naprijed. Rumunski regulator za elektronske komunikacije ANCOM objavio je 24. jula 2026. da je vlada predložila okvir prema kojem bi ANCOM imao ulogu nacionalnog tijela za nadzor tržišta i nacionalne kontakt tačke, uz druga nadležna tijela koja bi pokrivala pojedine oblasti. Istovremeno, za punu primjenu i dalje je potrebno odgovarajuće nacionalno zakonodavstvo kojim se uređuje institucionalni okvir i sistem sankcija.
Luksemburg je takođe među državama koje su kasnile sa potpunim uspostavljanjem sistema. Tamošnje Nacionalno povjerenstvo za zaštitu podataka navelo je da je pripremljen nacrt zakona kojim bi se, između ostalog, odredila nadležna tijela, uredile sankcije i mehanizmi pravne zaštite te proširila uloga CNPD-a u oblasti upravljanja vještačkom inteligencijom.
Kod Litvanije je situacija nešto drugačija. Evropski okvir zahtijeva da države ne samo odrede institucije nego i jasno razdvoje njihove uloge u zavisnosti od toga gdje i kako se vještačka inteligencija koristi. Litvanski regulator za komunikacije RRT predviđen je kao ključni regulator u sistemu nadzora, što pokazuje da proces nije svuda potpuno zastao, već da neke države još rade na formalizovanju i operacionalizaciji sistema. Prema dostupnom pregledu stanja iz jula 2026, među državama postoje značajne razlike – od potpuno uspostavljenih struktura do zemalja u kojima su nadležnosti još u fazi prijedloga.
Za građane je ovo važno jer AI Act nije zamišljen samo kao zakon koji reguliše rad velikih tehnoloških kompanija. Njegov cilj je da ograniči i kontroliše upotrebu vještačke inteligencije u oblastima koje mogu direktno uticati na prava ljudi – od zapošljavanja i obrazovanja do pristupa određenim uslugama, bezbjednosti, biometrijske identifikacije i drugih osjetljivih područja.
Evropski model zasnovan je na procjeni rizika. Najopasnije prakse, poput određenih oblika manipulacije i društvenog bodovanja, zabranjene su, dok se za sisteme koji nose veći rizik postavljaju stroži zahtjevi. Obaveze vezane za zabranjene prakse i AI pismenost počele su da se primjenjuju 2. februara 2025. godine, dok su pravila za upravljanje i modele opšte namjene počela da se primjenjuju 2. avgusta 2025. godine.
Od 2. avgusta 2026. godine sistem je ušao u novu fazu. Evropska komisija i njena Kancelarija za vještačku inteligenciju dobile su snažnije mogućnosti nadzora nad modelima opšte namjene, dok nacionalna tijela treba da preuzmu značajan dio nadzora nad AI sistemima na svojim tržištima. Evropska komisija može od kompanija tražiti informacije i dokumentaciju, provoditi procjene i, u slučaju ozbiljnih kršenja, izricati visoke novčane kazne.
To znači da se evropski pristup vještačkoj inteligenciji sada pomjera iz faze donošenja pravila u fazu njihovog stvarnog sprovođenja. Upravo zato pitanje nacionalnih regulatora postaje mnogo značajnije. Evropska pravila mogu biti ista u svih 27 država, ali njihova primjena u praksi zavisi od toga da li postoji institucija koja može da primi prijavu građanina, pokrene nadzor, zatraži dokumentaciju od kompanije, provjeri sistem i, kada je potrebno, izrekne sankciju.
Dodatni problem predstavlja činjenica da ni sama evropska administracija nije završila sve predviđene mehanizme u prvobitno planiranim rokovima. Euractiv je krajem jula objavio da evropska baza za registraciju visokorizičnih sistema vještačke inteligencije još nije operativna i da se njeno pokretanje očekuje tek tokom 2027. godine. Riječ je o važnom dijelu sistema jer bi upravo kroz tu bazu trebalo da se registruju AI sistemi koji se koriste u osjetljivim oblastima poput obrazovanja, zapošljavanja i sprovođenja zakona.
Istovremeno, evropske institucije pokušavaju da usklade regulaciju sa veoma brzim razvojem tehnologije. AI Act je usvojen u vrijeme kada su generativni modeli već postajali masovno korišteni, ali su u međuvremenu nastali još snažniji sistemi, uključujući modele sposobne za autonomnije izvršavanje zadataka, programiranje, analizu podataka i rad sa drugim digitalnim alatima.
Zbog toga je Evropska unija tokom 2025. i 2026. godine počela da mijenja i pojedine rokove. Digitalni paket za pojednostavljenje pravila, poznat kao AI Omnibus, donio je izmjene u vremenskom rasporedu primjene pojedinih odredbi. Evropska komisija navodi da su pravila za visokorizične sisteme ugrađene u regulisane proizvode pomjerena do 2. avgusta 2028. godine, dok je za određene samostalne visokorizične sisteme predviđen produženi rok do decembra 2027. godine.
Istovremeno, dio pravila postao je direktno relevantan za svakodnevne korisnike interneta. Od 2. avgusta 2026. godine počele su da se primjenjuju obaveze transparentnosti, između ostalog i za određene sadržaje generisane ili izmijenjene vještačkom inteligencijom. Evropska komisija je neposredno pred početak primjene objavila dodatne smjernice i alate, dok je gotovo 190 kompanija potpisalo evropski kodeks prakse za transparentnost AI sadržaja.
Posebno će biti važna pravila koja se odnose na sadržaj koji izgleda kao stvaran, a zapravo je generisan ili izmijenjen vještačkom inteligencijom. Deepfake snimci, lažne fotografije i sintetički audio-zapisi mogu imati ozbiljne posljedice po pojedince, kompanije i javnost, naročito kada se koriste za prevare, manipulaciju ili širenje dezinformacija.
Evropski sistem zato počiva na kombinaciji centralnog i nacionalnog nadzora. Kancelarija EU za vještačku inteligenciju ima centralnu ulogu, posebno kada je riječ o modelima opšte namjene, dok države članice treba da imaju vlastita tijela koja nadziru primjenu pravila na nacionalnom tržištu. Evropski odbor za vještačku inteligenciju okuplja predstavnike država članica i treba da doprinese usklađenom sprovođenju pravila širom Unije.
Problem, međutim, nastaje kada evropski zakon postoji na papiru, a nacionalni mehanizmi za njegovu primjenu kasne. Građanin koji smatra da je zbog nekog AI sistema diskriminisan, poslodavac koji koristi automatizovano odlučivanje ili potrošač koji želi da zna kako je određeni sistem donio odluku mora imati jasno mjesto na kojem može da podnese pritužbu. Bez efikasne nacionalne institucije, evropsko pravo ostaje mnogo teže primjenjivo u svakodnevnom životu.
Zato kašnjenje pojedinih država nije samo administrativno pitanje. Ono otvara šire pitanje koliko je Evropska unija sposobna da istovremeno reguliše jednu od najbrže razvijajućih tehnologija i obezbijedi da ista pravila zaista važe jednako za sve građane i kompanije.
EU je tako postala prvi veliki regulatorni prostor koji je pokušao da vještačku inteligenciju obuhvati sveobuhvatnim zakonom, ali sada dolazi teži dio – dokazati da taj zakon može da funkcioniše i van papira. U narednim godinama ključna pitanja više neće biti samo šta AI smije ili ne smije da radi, već i ko će to kontrolisati, ko će reagovati kada pravila budu prekršena i da li će građani u svakoj državi članici imati jednako efikasan mehanizam zaštite.
Najnoviji podaci pokazuju da je evropski regulatorni okvir već ušao u fazu stvarne primjene, ali i da institucionalna spremnost država članica nije ujednačena. Upravo ta razlika mogla bi biti jedan od najvećih testova za evropski AI Act: nije dovoljno imati jedinstvena pravila ako sposobnost njihovog sprovođenja zavisi od toga u kojoj se državi građanin ili kompanija nalaze.
