Više od jednog vijeka nakon tragedije koja je obilježila početak 20. vijeka, izraelska vlada načinila je istorijski zaokret. Na prijedlog ministra spoljnih poslova Gideona Sara, jednoglasno je usvojena odluka da Izrael zvanično prizna genocid nad Jermenima počinjen u posljednjim godinama Osmanskog carstva. Odluka, koja još treba da dobije potvrdu Kneseta, predstavlja jednu od najvećih promjena u izraelskoj spoljnoj politici prema ovom pitanju.
Ministar Gideon Sar poručio je da je riječ o „moralnoj i istorijskoj obavezi jevrejskog naroda i države Izrael“, ističući da istorijske činjenice o stradanju oko milion i po Jermena više od jednog vijeka ne ostavljaju prostor za ozbiljne naučne dileme. „Nikada nije kasno da se učini ono što je ispravno“, poručio je Sar nakon sjednice vlade.
Genocid koji je promijenio istoriju
Masovna ubistva, deportacije i progoni Jermena započeli su 1915. godine, tokom Prvog svjetskog rata. Većina istoričara smatra da je riječ o prvom genocidu 20. vijeka. Procjenjuje se da je između milion i milion i po Jermena izgubilo život usljed sistematskih deportacija, masovnih pogubljenja, gladi i prisilnih marševa kroz sirijsku pustinju.
Jermenija i brojni međunarodni istoričari smatraju da su tadašnje vlasti Osmanskog carstva planski pokušale da unište jermensko stanovništvo. Nasuprot tome, Turska odbacuje termin genocid, tvrdeći da su stradanja bila posljedica ratnih okolnosti, građanskih sukoba i opšteg haosa u vrijeme raspada carstva.
Upravo zbog tog spora pitanje priznanja genocida decenijama je predstavljalo jedno od najosjetljivijih pitanja međunarodne politike.
Zašto Izrael nije priznao genocid ranije?
Ovo pitanje godinama je izazivalo brojne polemike.
Iako su brojni izraelski istoričari, intelektualci i pojedini političari još decenijama unazad zagovarali priznanje, nijedna vlada nije bila spremna da napravi taj korak.
Glavni razlog nije bio istorijski, već geopolitički.
Turska je gotovo pola vijeka predstavljala jednog od najvažnijih izraelskih partnera na Bliskom istoku. Vojna saradnja, trgovina, bezbjednosni sporazumi i zajednički interesi činili su temelje odnosa dvije države. Zvanični Tel Aviv dugo nije želio da ugrozi odnose sa Ankarom usvajanjem rezolucije koju je Turska smatrala neprihvatljivom.
Situacija se, međutim, posljednjih godina radikalno promijenila.
Odnosi između Izraela i Turske pogoršavali su se postepeno, a naročito nakon rata u Gazi. Ankara je postala jedan od najglasnijih kritičara izraelske politike prema Palestincima, dok je Izrael optužio tursko rukovodstvo za otvorenu podršku Hamasu. U takvim okolnostima politička cijena priznanja genocida postala je znatno manja nego što je bila prethodnih decenija.
Moralna odluka ili geopolitička poruka?
Iako izraelska vlada naglašava moralni karakter odluke, brojni analitičari smatraju da je gotovo nemoguće odvojiti istoriju od savremene geopolitike.
Države rijetko donose ovako osjetljive odluke isključivo iz moralnih razloga. Priznanje istorijskih događaja često predstavlja i političku poruku drugim državama.
U ovom slučaju teško je zanemariti činjenicu da se odluka donosi upravo u trenutku kada su odnosi između Ankare i Tel Aviva na jednom od najnižih nivoa u posljednjih nekoliko decenija.
To, međutim, ne znači da sama istorijska činjenica zavisi od savremenih političkih odnosa. Naučna zajednica već dugo smatra da postoji opsežna dokumentacija o sistematskom uništavanju jermenskog stanovništva, dok političke rasprave uglavnom proizlaze iz različitih državnih interesa.
Šta će značiti za međunarodne odnose?
Izrael će se, ukoliko Kneset potvrdi odluku, pridružiti grupi od više od trideset država koje su već zvanično priznale genocid nad Jermenima, među kojima su Sjedinjene Američke Države, Francuska, Njemačka, Kanada, Rusija i druge zemlje.
Gotovo je izvjesno da će uslijediti oštra reakcija Turske, koja već godinama ulaže značajne diplomatske napore kako bi spriječila međunarodna priznanja.
S druge strane, za Jermeniju ova odluka predstavlja značajan diplomatski uspjeh i dodatnu međunarodnu potvrdu dugogodišnje borbe za priznanje istorijskog stradanja svog naroda.
Istorija kao ogledalo sadašnjosti
Priznavanje genocida nikada nije samo pitanje prošlosti. Ono govori i o vrijednostima savremenih država, njihovom odnosu prema međunarodnom pravu, istorijskoj odgovornosti i ljudskim pravima.
Istovremeno, ono pokazuje koliko istorijska pitanja ostaju snažno povezana sa aktuelnim političkim odnosima.
Odluka Izraela zato predstavlja mnogo više od simboličnog priznanja događaja iz 1915. godine. Ona pokazuje koliko se međunarodni odnosi mogu promijeniti i koliko se istorijske teme često vraćaju u središte svjetske politike kada se promijene geopolitičke okolnosti.
Hoće li ova odluka dodatno produbiti jaz između Izraela i Turske ili će ostati prije svega istorijski čin, pokazaće naredni mjeseci. Ono što je izvjesno jeste da je više od jednog vijeka nakon stradanja Jermena otvoreno novo poglavlje u međunarodnom odnosu prema jednom od najtragičnijih događaja moderne istorije.
Izvori: Associated Press, Euronews, The Jerusalem Post, Glas Srpske
