Posljednjih godina italijanski univerziteti našli su se u središtu jedne od najvažnijih rasprava savremenog visokog obrazovanja – pitanja da li akademska saradnja može ostati izvan političkih i humanitarnih sukoba ili, naprotiv, mora biti usklađena s principima ljudskih prava i međunarodnog prava koje same institucije promovišu.
Talas studentskih protesta i građanskih inicijativa, podstaknut ratom u Gazi i solidarnošću s palestinskim narodom, otvorio je dilemu koja daleko prevazilazi granice Italije. Da li univerziteti imaju moralnu i pravnu obavezu da prekinu saradnju s institucijama koje su, direktno ili indirektno, povezane s navodnim kršenjima međunarodnog prava?
Odgovori različitih univerziteta nisu bili jednaki, ali su ukazali na novu tendenciju: sve veći broj akademskih institucija počinje ozbiljno razmatrati vlastitu društvenu i etičku odgovornost.
Akademska autonomija i vrijednosti zapisane u statutima
Univerziteti u Milanu, Pizi i Firenci među prvima su suspendovali određene sporazume s izraelskim partnerima, dok su druge institucije odlučile da ne zaključuju nove ugovore ili ne produžavaju postojeće oblike saradnje. Ono što povezuje ove odluke jeste činjenica da su zasnovane na statutarnim odredbama koje promovišu mir, ljudska prava i međunarodnu solidarnost.
Posebno je značajan slučaj Univerziteta u Pizi, koji je nakon izmjena vlastitog statuta proglasio mir temeljnim principom svog djelovanja. Time je akademska zajednica dobila formalni okvir prema kojem svaka međunarodna saradnja mora biti procijenjena kroz prizmu etičke odgovornosti, pravde i poštovanja ljudskih prava.
Sličan pristup zauzeo je i Univerzitet u Padovi, koji je odlučio da neće uspostavljati nove sporazume s institucijama za koje smatra da doprinose nastavku ozbiljnih kršenja međunarodnog prava i ilegalnoj okupaciji palestinskih teritorija. U obrazloženju odluke istaknuto je da univerzitet promoviše univerzalne vrijednosti poput mira, zaštite okoliša i međunarodne solidarnosti.
Takve odluke pokazuju da akademske institucije sve manje posmatraju svoju ulogu isključivo kroz obrazovanje i naučno istraživanje, a sve više kao dio šire društvene odgovornosti.
Pritisak javnosti kao pokretač promjena
Ipak, važno je naglasiti da većina ovih odluka nije rezultat unaprijed definisanih procedura ili institucionalnih mehanizama. One su uglavnom donesene pod snažnim pritiskom studentskih organizacija, profesora i šire javnosti.
To otvara važno pitanje: šta će se dogoditi kada se pojavi neka nova međunarodna kriza ili drugačiji oblik mogućeg kršenja ljudskih prava?
Bez jasnih kriterijuma i procedura, odluke ostaju izuzeci, a ne dio dosljedne institucionalne politike. Upravo zato mnogi stručnjaci smatraju da bi italijanski univerziteti morali razviti sistemske modele provjere međunarodnih partnerstava prije njihovog zaključivanja.
Takav pristup omogućio bi da se procijeni da li određena institucija ili projekat odgovaraju vrijednostima koje univerzitet formalno zastupa.
Potreba za akademskom „due diligence“ politikom
Jedan od prvih koraka u tom pravcu napravio je rimski univerzitet Sapienza, koji je izmijenio pravila za istraživanja dvojne namjene, uvodeći dodatne procedure provjere saradnje s partnerima izvan Evropske unije.
Međutim, ograničavanje takvih mehanizama isključivo na dual-use istraživanja nije dovoljno da odgovori na šira pitanja ljudskih prava i etičke odgovornosti.
Savremeni univerziteti učestvuju u međunarodnim istraživačkim projektima, razmjeni studenata, tehnološkim inovacijama i ekonomskim inicijativama koje mogu imati dalekosežne društvene posljedice. Zbog toga se sve češće govori o potrebi uvođenja sveobuhvatnog sistema akademske dubinske analize, odnosno „human rights due diligence“, koji bi obuhvatio sve oblike međunarodne saradnje.
Takav model već postoji u poslovnom sektoru, gdje kompanije imaju obavezu procjene uticaja svojih aktivnosti na ljudska prava. Pitanje je da li bi slični standardi trebali važiti i za univerzitete.
Jesu li univerziteti samo društveno odgovorni ili i pravno obavezani?
Možda najvažnija rasprava tek predstoji. Da li su univerziteti samo društveni akteri koji dobrovoljno promovišu ljudska prava ili, kao javne institucije i dijelovi državnog sistema, imaju direktne obaveze prema međunarodnom pravu?
Za sada ne postoji jedinstven odgovor.
Jedna grupa pravnika smatra da univerziteti imaju moralnu i društvenu odgovornost sličnu onoj koju imaju velike kompanije. Drugi tvrde da su javni univerziteti, kao organi države, obavezni poštovati međunarodne standarde ljudskih prava u svim segmentima svog djelovanja, uključujući međunarodne sporazume i istraživačku saradnju.
Od ishoda te rasprave zavisiće i budući odnos akademskih institucija prema globalnim krizama i političkim sukobima.
Nova uloga univerziteta u savremenom društvu
Slučaj italijanskih univerziteta pokazuje da se tradicionalno shvatanje akademske neutralnosti mijenja. Univerziteti više nisu samo mjesta proizvodnje znanja, već institucije koje se sve češće suočavaju s pitanjima etike, međunarodne pravde i društvene odgovornosti.
Odluke o saradnji s pojedinim međunarodnim partnerima postaju dio šire debate o ulozi obrazovanja u savremenom svijetu. U vremenu globalnih sukoba, migracija i humanitarnih kriza, akademske institucije moraju pronaći ravnotežu između otvorenosti prema međunarodnoj saradnji i dosljednosti vlastitim principima.
Zbog toga bi razvoj jasnih pravila i procedura za procjenu međunarodnih partnerstava mogao predstavljati naredni korak u evoluciji evropskog visokog obrazovanja. Takvi mehanizmi omogućili bi univerzitetima da djeluju brže, dosljednije i transparentnije, istovremeno čuvajući autonomiju i vjerodostojnost svojih temeljnih vrijednosti.
Rasprava koja danas traje u Italiji mogla bi, stoga, postati model i za druge evropske zemlje koje će se u budućnosti suočiti sa sličnim etičkim i pravnim dilemama.
Izvor: Oxford Human Rights Hub
