Dok se širom svijeta ubrzano razvijaju digitalne valute centralnih banaka, Kina je već godinama ispred većine ekonomija u ovom procesu. Digitalni juan, poznat i kao e-CNY, više nije samo eksperimentalni projekat, već sve šire korišteni instrument koji ulazi u svakodnevni platni sistem jedne od najvećih ekonomija svijeta.
Iako ga kineske vlasti predstavljaju kao modernizaciju plaćanja i smanjenje zavisnosti od gotovine, sve više analitičara upozorava da se iza ovog sistema krije i šira geopolitička i finansijska ambicija – dugoročno smanjenje dominacije američkog dolara u globalnim transakcijama.
Šta je zapravo digitalni juan?
Digitalni juan je centralnobankarska digitalna valuta (CBDC – Central Bank Digital Currency) koju izdaje Narodna banka Kine. Za razliku od decentralizovanih kriptovaluta poput bitcoina, e-CNY je u potpunosti pod kontrolom države.
U osnovi, riječ je o digitalnom ekvivalentu gotovine:
- izdaje ga centralna banka,
- ima istu vrijednost kao fizički juan,
- koristi se putem mobilnih aplikacija,
- može se trošiti za robu i usluge,
- i u potpunosti je pod regulatornim nadzorom.
Kina je razvoj ovog sistema pokrenula još 2014. godine, čime je postala jedan od globalnih pionira u ovoj oblasti.
Kako funkcioniše kineski digitalni novac?
Tokom dosadašnjih testiranja, digitalni juan je distribuiran na nekoliko načina:
- Preko komercijalnih banaka
Narodna banka Kine šalje digitalni novac bankama, koje ga dalje distribuiraju građanima. - Državne „lutrije“ u gradovima
U gradovima poput Šenžena, Čengdua i Sužoua, građani su dobijali digitalni juan kroz javne nagradne programe. - Integracija sa velikim platformama
U testnoj fazi, e-CNY je bio prihvaćen i na velikim platformama kao što je JD.com, gdje su korisnici mogli plaćati direktno digitalnom valutom.
Za korištenje je potreban poseban digitalni novčanik u mobilnoj aplikaciji, odvojen od komercijalnih sistema poput Alipaya ili WeChat Paya.
Obim upotrebe: milijarde transakcija u testnoj fazi
Prema podacima kineske centralne banke, do kraja 2025. godine:
- obavljeno je oko 3,48 milijardi transakcija,
- ukupne vrijednosti od približno 16,7 biliona juana (oko 2,37 biliona dolara).
Iako se ovi brojevi čine ogromnim, digitalni juan i dalje zaostaje za dominantnim privatnim platnim sistemima u Kini, prije svega Alipayem i WeChat Payom.
Ključne karakteristike: kontrola, programabilnost i nadzor
Jedna od najvažnijih razlika između digitalnog juana i klasičnog novca jeste njegova programabilnost i potpuna sljedivost.
Programabilni novac
U testnim fazama, kineske vlasti su eksperimentisale sa:
- rokovima trajanja novca (stimulisanje brže potrošnje),
- ciljanim subvencijama,
- kontrolom potrošnje u određenim sektorima.
Potpuna sljedivost
Svaka transakcija može biti:
- evidentirana,
- analizirana,
- i povezana sa korisnikom.
Ovo otvara prostor za snažan sistem finansijskog nadzora, što je i jedan od najčešće kritikovanih aspekata ovog modela.
Zašto Kina razvija digitalni juan?
Motivi Pekinga su višeslojni i daleko prevazilaze modernizaciju plaćanja.
1. Smanjenje zavisnosti od banaka
CBDC omogućava centralnoj banci da direktnije kontroliše novčane tokove, bez posredovanja komercijalnih banaka.
2. Finansijska stabilnost
U kriznim situacijama, država može direktno distribuirati novac građanima bez posrednika.
3. Geopolitička strategija
Kina želi da razvije alternativu sistemu koji je danas dominantno vezan za dolar i zapadne finansijske institucije.
Globalni kontekst: trka za digitalnim valutama
Više od deset država već razvija ili testira vlastite CBDC sisteme, uključujući:
- Ujedinjeno Kraljevstvo
- Švedsku
- Kanadu
- Rusiju
- Singapur
- Tajland
Neke zemlje, poput Venecuele, već su pokušale sa vlastitim digitalnim valutama, ali bez većeg uspjeha.
Digitalni juan i SWIFT: pokušaj zaobilaženja sistema
Jedan od ključnih elemenata kineske strategije jeste smanjenje zavisnosti od SWIFT sistema, globalne mreže koja povezuje više od 11.000 finansijskih institucija.
Iako SWIFT formalno nije američki sistem, većina transakcija u njemu je indirektno vezana za dolar, što daje SAD-u ogromnu finansijsku moć.
Kina razvija alternativne infrastrukture, uključujući:
- mBridge (platforma za prekogranična plaćanja digitalnim valutama),
- bilateralne obračune u juanima,
- digitalne sisteme poravnanja sa partnerskim zemljama.
Sankcije Rusiji kao prekretnica
Nakon što su zapadne zemlje 2022. godine zamrznule oko 300 milijardi dolara ruskih rezervi, mnoge države su počele razmatrati alternative.
Taj potez je pokazao koliko je globalni finansijski sistem koncentrisan oko zapadnih institucija, što je dodatno ubrzalo interes za CBDC rješenja.
Kina vs SAD: dva potpuno različita modela
Razvoj digitalnog novca danas ide u dva smjera:
Kina
- državni CBDC
- centralizovana kontrola
- integracija sa bankarskim sistemom
- strateška upotreba u geopolitici
Sjedinjene Američke Države
- fokus na privatne stablecoine
- vezivanje za dolar
- tržišno orijentisan model
- bez zvaničnog digitalnog dolara (CBDC)
Ovo stvara dvije paralelne vizije budućeg finansijskog sistema.
Može li digitalni juan ugroziti dolar?
U ovom trenutku – vjerovatno ne.
Dolar i dalje ima ključne prednosti:
- duboko i likvidno tržište američkih obveznica,
- globalno povjerenje investitora,
- pravnu predvidljivost,
- status „sigurne luke“ u krizama.
Kineski juan, s druge strane:
- nije u potpunosti konvertibilan,
- podložan je kapitalnim kontrolama,
- i nema isti nivo međunarodnog povjerenja.
Strateški alat, a ne revolucija (za sada)
Digitalni juan se trenutno više može posmatrati kao:
- alat za modernizaciju domaćeg sistema,
- instrument državne kontrole,
- i dugoročni geopolitički projekat.
Njegov potencijal da postane globalna alternativa dolaru zavisiće od toga da li će Kina uspjeti da:
- otvori finansijska tržišta,
- poveća povjerenje investitora,
- i proširi međunarodnu upotrebu e-CNY-a.
Digitalni juan predstavlja jednu od najvažnijih inovacija u savremenom monetarnom sistemu. Iako još nije direktna prijetnja američkom dolaru, on jasno pokazuje pravac u kojem se globalne finansije kreću – ka digitalizaciji, većoj kontroli i potencijalnoj fragmentaciji sistema plaćanja.
U narednim godinama ključno pitanje neće biti samo koliko je digitalni juan uspješan u Kini, već da li će uspjeti da pređe granice i postane instrument koji se koristi i van kineskog finansijskog ekosistema.
Izvori: decrypt.co, b92
